Zakres i treść cz. 4

Zakres i treść terminu nie są to ilości stałe i niezmienne. Zdarza się często, że dane imię bywa stosowanym do większej liczby przedmiotów, już to pomiędzy przedmiotami, które pierwej zdawały się mieć tylko niepodobieństwa jeden z drugim, już to pomiędzy dwoma przedmiotami znanymi, a przedmiotami nowymi, które dotąd nie były nazwane. Taką jest, na przykład, nazwa alkohol. Pierwotnie oznaczała ona spirytus winny; następnie rozciągnięto ją i na inne substancje, pomiędzy którymi a spirytusem winnym, chemia odkryła podobieństwo składu. Odwrotnie, zakres pewnych terminów może się zmniejszyć; z początku fizyka była umiejętnością przyrody w ogóle; w końcu nazwa ta oznaczała już jedną tylko dzielnicę rozległego królestwa, oznaczonego przez nią pierwej.

Treść jest rzeczą jeszcze zmiennuiejszą; wartość największej części naszych pojęć zmienia się nieuchronnie w miarę, jak doświadczenie prostuje je i uzupełnia. Największa część terminów naukowych nie ma już dziś bynajmniej tego samego znaczenia, co przed wiekiem. Człowiek jest zawsze dla nas, jak dla starożytnych, zwierzęciem rozumnym, lecz o ileż więcej od starożytnych zawarliśmy znamion w dwu tych wyrazach! Wyraz zwierzę dzisiaj streszczeniem poważnej liczby odkryć, i chociaż rozum nie zmienił się, jednakże albo potrzeba zaprzeczyć postępu filozofii, albo przyznać, że prawa i granice rozumu dziś lepiej są znane nam, aniżeli mędrcom starożytnym, którzy pierwsi ogłosili człowieka zwierzęciem rozumnym. Ale nie zatrzymujmy się tu dłużej nad tym punktem, gdyż te zmiany w zakresie i treści terminów są rzeczą nauk, a nie logiki czystej.